Uporedi li se čovjek sa mašinom, čiji svaki djelić mora svakodnevno besprijekorno funkcionisati, nameće se zaključak da mu je prije svega  potrebno osigurati "gorivo": šećere, masti i proteine. Namirnice koje uzimamo, doduše, sadrže raznolike složene oblike tih tvari, ali se one procesom probave moraju ra­zgraditi na jednostavnije molekule. To se postiže razgradnjom u probavnom sistemu, odakle se sve  hranjive  tvari,  neophodna voda,  elektroliti,  vitamini i minerali dalje apsorbuju i učestvuju u svim metaboličkim i gradivnim procesima u organizmu.(Sl.1,2)

 

 Da bi se razgradnja izvršila, probavni sistem je snabdijeven fabrikama enzima. Svaka od ovih grupa ćelija koja proizvode enzime uvijek je spremna da u pravom trenutku izluči svoje moćne hemijske supstance i pokrene proces postepenog razlaganja hrane na osnovne sastojke. Pored uloge u probavi i upijanju unijetih sastojaka, probavni organi aktivno sudjeluju i u održavanju ravnoteže vode i elektrolita.

Štaviše, probavni sistem ima veliku ulogu i u stvaranju imunološkog odgovora. Proces probave započinje već u ustima lučenjem sline i žvakanjem. Pljuvačka vlaži hranu tako da se ona može lako žvakati  i kretati prema želucu.1

Pljuvačka  tako|e predstavlja specijalnu supstancu za pretvaranje skroba u jednostavne šećere, zahvaljujući svojim hemijskim osobinama. Ona ima ogromnu ulogu, jer omogućava  ishranu čvrstim namirnicama, ali isto tako omogućava govor i ima antibaktericidno djelovanje. Zubi su zadivljujuće dobro konstruisani za žvakanje.(Sl.3)

Prednji zubi (sjekutići) omogućavaju snažno sjeckanje, a stražnji zubi (kutnjaci) mljevenje. Kada su svi vilični mišići u funkciji, mogu sklopiti zube silom koja u području sjekutića iznosi oko 240 N, a u području kutnjaka 860 N. Što se hrana bolje sažvaće to je mogućnost djelovanja probavnih sokova veća, a samim tim je bolje iskorištavanje hranljivih sastojaka.(Sl.3)

Pošto je hrana sažvakana, ona se potiskuje u zadnji dio usta i u jednjak. To se odvija tako da se dušnik zatvara, jednjak otvara a brz peristaltički val tjera zalogaj u gornji dio jednjaka. Peristaltika je gnječeće, "izmuzajuće" skupljanje i opuštanje mišića koji guraju materiju kroz sistem za varenje.(Sl.4)

Ovaj proces je analogan postupku kada oko  tanke gumene cijevi obavijemo  prste, zatim stegnemo gumu i pomičemo ruku prema naprijed duž cijevi. Svakako da će bilo koji materijal  ispred prstena suženja imati tendenciju pomjeranja naprijed.

U jednjaku postoje žlijezde koje imaju  zadatak da obave podmazivanje potrebno za proces gutanja i prenos hrane do želuca.

Da bi se spriječilo vraćanje materija iz želuca i  obezbjedilo vrijeme za djelovanje želučano-crijevnih  sokova, sistem za varenje je opremljen ventilima na važnim raskršćima.  Posebno je bitan ventil izme|u želuca i jednjaka, jer bi vraćanje želučanog sadržaja u jednjak oštetilo sluznicu jednjaka.(Sl.4)

Čin žvakanja i miris hrane podstiče želudac  na lučenje probavnih sokova i pripremu za prihvatanje hrane. Većini od nas je poznato da je želudac najispupčeniji dio sistema za varenje i nalazi se ispod najnižih rebara.

To je jedna pokretljiva vreća, okružena mišićima u neprestanom pokretu, koja stalno mijenja oblik. U toku probave prosječna dužina želuca iznosi 25-30 cm, širina 12-16 cm a debljina 6-10 cm.(Sl.5)

Prazan želudac je znatno manji. Kapacitet želuca je 1300 kubnih cantimetara, težina je 130-140 grama.

 

Tečne materije kao što su supa, veoma brzo napuštaju želudac. Masti se u njemu zadržavaju znatno duže. Uobičajeni obrok, sastavljen od šećera, masti i proteina zadržava se u želucu 3-5 h.

Želučani sok započinje razgradnju hrane i pripravlja je za dalju probavu u crijevima. Praktično ništa se ne  upija kroz zidove želuca osim alkohola.

 Želudačne žlijezde i specijalne ćelije proizvode hlorovodoničnu kiselinu(HCl), sluz, enzime, kao i faktor koji omogućava vitaminu B12 da se  apsorbuje u  krvotok. U želucu hrana se vari zahvaljujući HCl, koja se tu luči. Me|utim,  HCl se ne luči samo podstaknuta hranom, već i pri emocionalnim i drugim vrstama  stresa.

Ova kiselina je 100 puta jača od limunske kiseline pa bi mogla da razloži zidove  želuca. Ipak, stvoren je jedan rastvor za čovjeka, supstanca zvana sluz, koja se luči tokom varenja. Ona oblaže zidove želuca i obezbje|uje izvanrednu zaštitu protiv  razlagajućeg efekta ove kiseline.(Sl.5)2

Površinu  unutrašnjosti želuca prekrivaju  ćelije koje luče sluz. One se stimulišu  najblažim nadražajem  sluznice  i pokreću  na veliko lučenje  guste, žitke sluzi. (Sl.5)

Na taj način želudac je zaštićen od samouništenja. Svi ovi sokovi  dolaze u dodir sa  dijelom uskladištene hrane. Kad se želudac napuni, pojave se talasi miješanja svakih 20 sekundi. To je neophodno da bi sva hrana došla u dodir sa  sokovima,  i da bi bila potisnuta prema crijevima.  Kako se želudac prazni tako se talasi pojavljuju na višim razinama. Debeli mišićni prsten obuhvata izlaz iz želuca spriječavajući prerani prolaz djelimično svarene hrane u tanko crijevo.(Sl.6)

 Ovaj mišićni prsten se naziva pilorus i u prevodu znači čuvar kapije. S vremena na vrijeme male količine izmješane hrane mogu da pro|u ovu kapiju i dospiju u gornji dio tankog crijeva.

Glavni dio probave odvija se u tankom crijevu, gdje se probavni sokovi gušterače, tankog crijeva i jetre miješaju s prispjelim sadržajem iz želuca i neutrališu njegov kiseli sadržaj.

Prisutni probavni enzimi razgra|uju sastojke hrane ugljikohidrate, bjelančevine i masti. Tanko crijevo je dugo oko 7 m  i ima alkalnu sredinu. Ta sredina je neophodna za  bitne procese varenja i upijanja.(Sl.7)

               

Dvanaestoplačno crijevo koje se formira na izlazu iz želuca, početni je dio tankoga crijeva. Dužina  dvanaestnika je oko 27 cm ili oko 12 palaca, pa mu je ta dimenzija odredila i ime. 

Oblik dvanaesnika najčešće se upore|uje sa slovom C, tako da on svojim unutrašnjim dijelom uokviruje gušteraču.(Sl.8) Dvanaesterac se spaja sa taštim crijevom, dugačkim oko 3 metra, na koje se opet nastavlja usukano crijevo koje je dugačko oko 3,5 m.

Ostatak procesa varenja tako|e je dobro isplaniran. Korisni dio hrane, koji će biti svaren, upija se od strane obloge tankog creva i raznosi preko krvi.

Obloga tankog crijeva prekrivena je bočnim naborima koji izgledaju kao naborano platno. Na svakom naboru nalaze se manji nabori zvani "vilusi". Ti nabori  povećavaju površinu za upijanje ovog crijeva.(Sl.9)

 

 

Na gornjoj površini ćelija, iznad vilusa nalaze se mikroskopski produžeci zvani "mikrovilusi". Ovi produžeci upijaju hranu i funkcionišu kao pumpe.(Sl.10)

Crijevne resice - ispupčenja u obliku prsta, omogućavaju  povećanje površine digestivnog trakta  za oko 600 puta. Kada bi se cjelokupna površina upijanja raširila u obliku velikog komada platna  njegova površina bi bila 51 kvadratni metar, što je  veličina jednog prosječnog stana.

Unutrašnji dio ovih pumpi povezan je sa krvnim sistemom preko prenosnog sistema koji je predstavljen raznovrsnim prenosnim kanalima. To je način kako hrana koja se upije dospijeva u sve dijelove tijela preko krvnog sistema. Svaki vilus ima približno 3.000 mikrovilusa.

Površina od jednog kvadratnog milimetra obloge tankog crijeva prekrivena je sa otprilike 200 miliona mikrovilusa. Na površini od jednog milimetra kvadratnog radi 200 miliona pumpi da bi se održao ljudski život. Tako mnogo pumpi, koje bi u normalnim situacijama prekrivale veliko područje, stisnuto je na veoma ograničeni prostor. Ovaj sistem održava naše živote obezbje|ujući da  tijelo maksimalno iskoristi hranu koju u njega unosimo.

U probavne organe, osim usta, jednjaka, želuca i crijeva, svakako moramo ubrojiti jetru i gušteraču. Jetra je najveći čvrsti organ u  tijelu i teška je oko 2 kg. Ona predstavlja hemijsko postrojenje bez premca. Može da modifikuje skoro svaku hemijsku strukturu. To je moćan organ za razaranje otrova, koji uništava najrazličitije toksine i čini ih neškodljivima.(Sl.7)

Ona je rezervoar krvi i skladišteni organ za vitamine (A,D) i  za svareni šećer (glikogen). Glavna probavna funkcija jetre je da proizvodi žuč. Žuč sadrži soli, koje pospješuju efikasnost varenja i upijanja masti.

Glavni je zadatak  žučnih soli da kapljice masti učini takvim da ih mućkanje u tankom crijevu može lako raspršiti. Ovaj učinak je analogan upotrebi deterdženata u domaćinstvu radi čišćenja masnih mrlja.

Žučne soli su  i prevoznici jednostavnih masnoća u crijevima. Kad žučnih kiselina ima u obilju, upija se oko 95% masnoća, a kad žučnih kiselina nema, apsorbira se samo 50-60% od uobičajene količine.

Bitan organ za skladištenje žuči je žučna kesa, koja je duga oko 8 cm. Ona sadrži žuč, koju hemijski transformiše i desetostruko koncentriše.

Ukus, a ponekad čak i sam pogled na hranu, može da bude dovoljan poticaj da se žučna kesa isprazni. Bogatstvu probavnih sokova, a time i preradi namirnica, pridonosi i gušterača.

Ova je žlijezda duga petnaestak cantimetara  i ugniježdena je u krivini dvanaestoplačnog crijeva.(Sl.8) Njene skupine ćelija izlučuju inzulin, koji ubrzava sagorijevanje šećera u organizmu. Inzulin se izlučuje u krvotok, a ne u probavni sistem.

Veći dio pankreasa proizvodi pankreasni sok, koji sadrži najvažnije  enzime za varenje: lipaze, koje razgradjuju masti, proteaze, koje razgra|uju proteine, i amilaze, koje razgra|uju skrob. Samo dobro probavljeni sastojci hrane ulaze u krvotok i koriste organizmu i ćelijama za izgradnju i dobijanje energije.

Vratimo se toku hrane kroz naš crijevni trakt. Sve materije koje napuste  ileum i u|u u slijepo crijevo, u kome se spajaju tanko i debelo crijevo, potpuno su tečne. Vraćanje unesenog sadržaja onemogućen je mišićnim ventilom.

Tako svakog dana oko jedan litar masne hrane dospijeva  u debelo crijevo. Ovdje peristaltika crijeva znatno opada. To usporavanje doprinosi razmnožavanju bakterija koje napreduju u  debelom crijevu.

Malo toga, izuzev vode se upija iz debelog crijeva, te tako polutvrdi sadržaj dolazi u donji dio crijeva i tu se zadržava.

Debelo crijevo je prije svega skladište i dehidrativni organ. Supstance, koje u njega ulaze u tečnom stanju, postaju polučvrste, pošto se voda apsorbuje.

Potrebno je 12-14  sati da sadržaj  pro|e kroz debelo crijevo. Debelo crijevo je,  za razliku od želuca u kome nema mikroorganizama, obilato nastanjeno bakterijama, koje su normalna flora crijeva.

Dio bakterija  pospješuju procese vrenja i truljenja, kojima se završava  razgradnja ugljikohidrata i bjelančevina. Tako|e, ba­kterije mogu proizvoditi i neke važne vitamine.

Bakterije imaju odlučujući značaj za održavanje čovjekovog zdravlja, jer, izme|u ostalog, tvore prirodnu barijeru protiv patoloških mikroorganizama.

Kabaste materije ili biljna vlakna u ishrani olakšavaju rad  crijeva i održavaju redovno izbacivanje nekorisnih materija. Hrana prolazi kroz veoma složen proces varenja u kome se razlaže na  sastavne dijelove: proteine, masti, šećere, vitamine, minerale i vodu.

Kasnije se ovi sastojci apsorbuju u krvotok i koriste kao energetsko gorivo i materijal za izgradnju.

        ČOVJEK I ISHRANA  

Još od doba renesanse, stručnjaci za anatomiju upore|ivali su životinjski sistem za varenje sa ljudskim. Kojoj vrsti sisara je ljudsko biće najsličnije: biljojedima ili mesojedima? Napravimo jedan brzi pregled osnovnih karakteristika organa za varenje čovjeka i životinja.

ZUBI

Mesojedi: istaknuti očnjaci sijeku i kidaju meso skoro bez    

žvakanja.

Biljojedi: vrlo razvijeni kutnjaci omogućavaju   drobljenje

hrane i njeno pretvaranje u kašu.

Čovjek: očnjaci su mali, razlikuju se od očnjaka životinja   

mesojeda.  Kutnjaci više nalikuju kutnjacima biljojeda, u

stanju su da sažvaću i isitne biljna vlakna i žitarice.

VILICE

Mesojedi: mogu samo da se pokreću gore-dole, čime je

omogućeno kidanje hrane.

Biljojedi: koriste i bočne pokrete, da bi se hrana isitnila

i natopila pljuvačkom.

Čovjek: ostvaruju sve pokrete, slično vilicama biljojeda.

Kod čovjeka je pljuvačka alkalna (bazna) kao kod biljojeda. 

Sem toga sadrži amilaze i ptialine - enzime koji počinju

varenje skroba, i koji se nalaze samo u namirnicama biljnog

porijekla. Pljuvačka je potpuno prilago|ena biljnoj ishrani.

 

CRIJEVNI APARAT

Kod mesojeda je sistem za varenje znatno kraći nego kod biljojeda. To znači da meso mora biti brzo svareno i eliminisano, jer bi njegovo razlaganje i truljenje u crijevima proizvelo štetne supstance, koje bi otrovale životinju. Želučana kiselina ima izuzetno dejstvo i razarajući efekat.

Biljojedi imaju dugačak sistem za varenje, koji omogućava relativno spor prolaz namirnica (do tri dana). Biljnim namirnicama je potrebno više vremena da bi bile svarene , a pošto ne trule u crijevima, nema opasnosti od otrovnih supstanci.

Kada bi biljojed jeo meso otrovao bi se. Meso bi ostalo dugo u organima za varenje, te  bi istrulilo i oslobodilo opasne otrove. Čovjek ima proporcionalno duža crijeva nego  mesojedi, ali ne tako dugačka  crijeva  kao biljojedi. Zbog toga može jesti meso, ali pri tom  dolazi do truljenja, posebno u slučaju zatvora ili sporog prolaza kroz crijeva.  Osloba|aju se otrovne supstance (kadaverin, indol, skatol...) koje prelaze u krvotok i izazivaju migrene, alergije, osipe i druge simptome.

Naša hlorovodonična (HCl) je deset puta slabija od HCl mesojeda, pa tako nije dovoljno jaka da neutrališe otrove koje sadrži meso. Mesojedi eliminišu višak holesterola iz tijela, te im nije moguće povisiti nivo holesterola u krvi, čak i kad ih hranimo čistim masnoćama (svinjskom ili guščijom mašću).

Iz ove činjenice proizilazi da su kod mesojeda nepoznate ateroskleroza i druge bolesti arterija. Samo biljojedi koji se hrane mesom obolijevaju od ateroskleroze.

Kod ljudi, koji imaji digestivni trakt za biljnu ishranu, hole­sterol  pravi ogromne probleme. On se taloži u arterijama i izaziva srčane bolesti poput infarkta i angine pektoris.

Možemo konstatovati da je ljudski sistem za varenje sličniji organima za varenje biljojeda. Me|utim, iako su čovjekovi organi za varenje stvoreni da grizu, žvaću i vare biljke, imaju i veliku sposobnost prilago|avanja i  omogućavaju čovjeku da skoro sve jede.

Prema tome, možemo reći da je ljudsko biće anatomski i fiziološki stvoreno da se hrani biljnom hranom, iako ima mogućnost prilago|avanja na mješovitu ishranu.

Sada ćemo pomenuti tri vrlo česta poremećaja probavnog sistema. To su opstipacija, hemoroidi i dijareja.

Opstipaciju (zatvor) karakteriše tvrda stolica sa neredovnim pražnjenjem crijeva, koje pričinjava veliku nelagodnost.

Opstipacija je najčešći poremećaj u sistemu za varenje i vezana je uglavnom  za nepravilnu ishranu (malo biljnih vlakana i tečnosti) i  život sa malo fizičkih aktivnosti.

Dugotrajni zatvor može da dovede do ozbiljnih problema. Danas se smatra da skoro polovina svih bolesti počinje u debelom crijevu.

Lijena crijeva dovode do toga da se otrovi apsorbuju u krv, gdje cirkulišu i uslovljavaju dodatni posao organima za eliminaciju: jetri, bubrezima, plućima i koži. To može da dovede do široke palete bolesti  od prehlade do artritisa.

Opstipacija naročito pogoršava hemoroide i proširene vene. Hrana djeluje kao prirodni lijek na nekoliko složenih načina. Namirnice bogate biljnim vlaknima, kao što su mekinje i povrće, povećavaju zapreminu crijevnog sadržaja upijajući i zadržavajući vodu. Takva hrana stvara mekšu stolicu, koja kroz debelo crijevo prolazi lakše i brže.

Biljna vlakna povećavaju masu stolice i izazivaju podražaje crijeva. Na taj način biljna vlakna pokreću bržu peristaltiku i lakše pražnjenje.

Ako vas brine zatvor, najbolje je da uzimate što više grubih namirnica. To uglavnom znači uzimanje više hljeba od cijelog zrna tzv. crnog hljeba. Posebno su blagotvorne žitarice kao što su heljda, ječam, proso i  pirinač. Jedite što više voća, povrća i izbjegavajte prera|enu i masnu  hranu.

Svakodnevno popijte 10 čaša vode, a ako ste neaktivni, pojačajte fizičku aktivnost.

Posebno preporučujemo suve šljive koje su fenomenalno sredstvo protiv zatvora. U njima se nalaze dvije komponente izuzetno bitne za  djelovanje: mnogo vlakana i sorbitol koji je laksativno sredstvo.

Dijareja ili proliv je, jednostavno rečeno, mnogo tečnosti u stolici, što izaziva česta crijevna pražnjenja. Za većinu ljudi, proliv je brzi napad koji kratko traje.

Najčešći razlozi dijareje su razne infekcije, alergije i dr. Neosporno je da ishrana može izazvati, pogoršati ili ublažiti dijareju. U stvari, jedući prave namirnice možete skratiti za trećinu  do polovine oporavak od napada dijareje. Dijareja može biti opasna i dovesti tijelo u stanje kolapsa,  zbog gubitka vode i bitnih minerala.

Preporuke su slijedeće: Izbjegavajte gazirana pića, bistre tečnosti  sa mnogo šećera i nemojte ukidati uzimanje hrane da bi se "crijeva odmorila".

Najbolji lijek za dijareju su guste tečnosti, uglavnom supe od skrobnih namirnica kao što su: pirinač, kukuruz, pšenica, ili krompir, te supe od mrkve ili sočiva.

Pektin, oblik vlakana koji se nalazi u namirnicama kao što su jabuka, mrkva i riža apsorbuje vodu i nadražujuće elemente te time ublažava dijareju.4 Banana je tako|e odlična, jer sadrži kalijum koji je deficitaran, kao i pomenuti pektin.3

Borovnice i crne ribizle posjeduju supstance koje ubijaju bakterije i mnogo pomažu u zaustavljanju proliva.

Hemoroidi su proširene vene u oblasti anusa i rektuma. Oni su bolni i uslovljavaju krvarenje prilikom pražnjenja crijeva. Polovina odraslih osoba preko 50 godina pati od hemoroida. Oni su najčešće prouzrokovani povećanom tjelesnom težinom, hroničnim problemima u pražnjenju crijeva, prevelikom upotrebom mliječnih prioizvoda, proteina i skroba. Često nastaje zbog loše cirkulacije.

Pogoršanje simptoma se doga|a pri upotrebi ljutih paprika i proizvoda sa kofeinom: kafa, kakao, čokolada i kola pića.

Preporučena ishrana su mekinje, namirnice sa mnogo vlakana i mnogo tečnosti.5 Namirnice sa velikom količinom magnezijuma pomažu peristaltiku i navedene su u slijedećoj tabeli:

Konzumirajte namirnice bogate vitaminom C, jer pomenuti vitamin omekšava stolicu:

Za prevenciju i liječenje probavnih tegobe preporučuju se slijedeće mjere:

* Žvaćite umjesto čitanja.

* Brojite. Svaki zalogaj prežvaćite 30 puta. To je potrebno, jer se pri žvakanju hrana  natopi slinom, koja sadrži amilazu- enzim, koji obavlja prethodnu probavu šećera. Na taj način hrana se lakše vari pri svom prolasku kroz crijeva.

* Eliminišite alkohol, kavu i nikotin, jer oni negativno djeluju na sluznicu organa za varenje.

* Prekinite konzumiranje  nezdrave hrane: previše mesa,  masnoća i  slatkiša. Idealno jelo su sirovo voće i povrće, sa svojim netaknutim bogatstvom minerala i vitamina. Bitno je promje­niti životne i prehrambene navike!

Prirodna medicina pridaje veliku pažnju harmoničnom radu probavnog sistema, a time i optimalnom iskorištavanju hrane, kao i odstranjivanju otrovnih tvari iz organizma. 

Promjenom načina ishrane  čistimo crijeva i time pomažemo čitavom organizmu. Navedeno voće i povrće posjeduje najviše biljnih vlakana ili celuloze:

Uz navedeno voće i povrće, tako|e i žitarice upijaju vodu i povećaju obim sadržaja u crijevima, pomažući na taj način hrani da brže pro|e kroz crijeva, te da stolica bude mekša i kašastija. Fizička vježba podstiče metabolizam i aktivnost crijeva.

Naš digestivni sistem je čudo, koje omogućava  život i pretva­ranje namirnica u pogonsko gorivo za milijarde ćelija u našem organizmu. Obratimo pažnju na ishranu i naš organizam će nam se odužiti  zdravljem i boljim funkcionisanjem.